Nöbetçi Eczaneler
Bu yazı El Cezire TV Internet “https://www.aljazeera.net/politics” çıkan “Erdoğan Denklemi Tersine Çeviriyor: Avrupa Neden Türkiye’ye Muhtaç?” isimli geniş bir analize dayanarak kaleme alınmıştır. Söz konusu yazıda Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın son dönemde sıkça dile getirdiği, “Bugün Avrupa’nın Türkiye’ye ihtiyacı, Türkiye’nin Avrupa’ya olan ihtiyacından daha fazladır.” şeklindeki değerlendirmeden yola çıkarak etraflı bir inceleme yapılmıştır. Yazıya göre bu söylem yalnızca iç politikaya yönelik bir söylem olarak değil, değişen uluslararası sistemin okunmasına dayanan bir jeopolitik iddia olarak değerlendirilmelidir. Özellikle Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında Avrupa güvenlik mimarisinde yaşanan dönüşüm, ABD’nin Avrupa savunmasına yaklaşımındaki belirsizlikler ve küresel güç rekabetinin yeni bir evreye girmesi, Türkiye’nin Avrupa açısından stratejik önemini yeniden artırmıştır.
Ancak bu yeni tablo, Türkiye’nin Avrupa’nın yerini alabilecek alternatif bir güç merkezi oluşturduğu ya da Avrupa ile ilişkilerinde tam anlamıyla üstün bir konuma ulaştığı anlamına gelmediği, aksine ortaya çıkan bu yeni gerçeklik, karşılıklı bağımlılık ilişkilerinin yeniden tanımlandığı daha karmaşık bir jeopolitik denklemi ifade ettiği vurgulanmaktadır.
Avrupa Güvenlik Krizi ve Türkiye Faktörü
Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Avrupa’nın Soğuk Savaş sonrasında oluşturduğu güvenlik anlayışını ciddi biçimde sarstı. Uzun yıllar boyunca savunmasını büyük ölçüde NATO ve ABD güvenlik şemsiyesi altında şekillendiren Avrupa, bugün daha bağımsız bir savunma kapasitesi oluşturmanın yollarını arıyor. Bu süreçte Türkiye’nin önemi birkaç nedenle öne çıkmaktadır.
Birincisi, Türkiye NATO’nun en büyük ordularından birine sahiptir ve son yıllarda Suriye, Irak, Libya, Karabağ ve Karadeniz ekseninde önemli operasyonel tecrübeler edinmiştir. Avrupa’nın birçok ülkesi savunma bütçelerini artırırken, gerçek savaş deneyimine sahip askeri kapasiteye sahip ülkelerin sayısı oldukça sınırlıdır.
İkincisi, Türkiye’nin coğrafi konumu Avrupa güvenliğinin merkezinde yer almaktadır. Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları üzerindeki denetim, Montrö Sözleşmesi’nin uygulanması ve Karadeniz güvenliğinin yönetimi açısından kritik önem taşımaktadır. Ukrayna savaşı sırasında Türkiye’nin denge politikası, bu jeopolitik avantajın somut bir örneğini ortaya koymuştur.
Üçüncüsü ise enerji güvenliğidir. Avrupa’nın Rus enerji kaynaklarına bağımlılığını azaltmaya çalıştığı bir dönemde Türkiye; Hazar Havzası, Orta Asya, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz enerji kaynaklarının Avrupa’ya taşınabileceği en önemli transit merkezlerden biri haline gelmektedir. Orta Koridor projeleri, doğal gaz boru hatları ve yeni enerji güzergâhları Ankara’nın stratejik değerini artırmaktadır.
Türk Savunma Sanayiinin Yükselişi
Türkiye’nin Avrupa nezdindeki ağırlığını artıran en önemli gelişmelerden biri de savunma sanayiinde elde ettiği ilerlemelerdir. 1964 Johnson Mektubu, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında uygulanan silah ambargosu, S-400 krizi ve F-35 programından çıkarılma gibi tecrübeler, Türk stratejik kültüründe savunma alanında dışa bağımlılığın ciddi güvenlik riskleri doğurabileceği anlayışını güçlendirmiştir.
Bugün Türkiye, insansız hava araçları, akıllı mühimmat sistemleri, zırhlı araçlar, elektronik harp çözümleri ve deniz platformları gibi birçok alanda önemli üretim kapasitesi oluşturmuştur. Savunma ihracatındaki hızlı yükseliş ve Türk savunma ürünlerinin farklı coğrafyalarda aktif olarak kullanılması, Türkiye’yi yalnızca bir tüketici değil aynı zamanda uluslararası bir tedarikçi konumuna taşımıştır.
Özellikle Ukrayna savaşı sonrasında düşük maliyetli ve etkin teknolojilerin önemi daha net görülmüş, bu durum Avrupa’nın Türk savunma sanayiine olan ilgisini artırmıştır.
Avrupa’nın Çelişkisi
Buna rağmen Avrupa Birliği, Türkiye ile ilişkilerinde stratejik bir ikilem yaşamaktadır. Bir yandan Avrupa, göç yönetimi, Karadeniz güvenliği, enerji arz güvenliği ve NATO’nun güney kanadının korunması gibi alanlarda Türkiye’nin katkısına ihtiyaç duymaktadır. Diğer yandan ise Avrupa Birliği, savunma ve teknoloji alanlarında oluşturduğu yeni kurumsal yapılarda Türkiye’yi sınırlı ölçüde dahil etmeyi tercih etmektedir. SAFE programı ve bazı Avrupa savunma projelerinde Türkiye’nin dışarıda bırakılması, bu çelişkinin somut örnekleri olarak değerlendirilebilir.
Bu yaklaşımın temelinde yalnızca teknik kriterler değil, Avrupa’nın egemenlik ve güvenlik anlayışı da bulunmaktadır. Avrupa Birliği, güvenliği ortak kurumlar ve kolektif karar alma mekanizmaları üzerinden inşa etmeye çalışırken, Türkiye ulusal egemenlik ve stratejik özerklik kavramlarını ön planda tutmaktadır.
Bu iki yaklaşım arasındaki farklılık, son yıllarda Ankara-Brüksel hattındaki birçok anlaşmazlığın temel nedenlerinden biri haline gelmiştir.
Türkiye’nin Sınırları
Ancak Türkiye’nin yükselen stratejik ağırlığı, Avrupa’ya olan ihtiyaçlarının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Türk savunma sanayii önemli ilerlemeler kaydetmiş olsa da yüksek performanslı motor teknolojileri, ileri radar sistemleri, yarı iletkenler, bazı elektronik bileşenler ve uluslararası sertifikasyon süreçlerinde hâlâ küresel iş birliklerine ihtiyaç duymaktadır. Aynı şekilde Avrupa Birliği, Türkiye’nin en büyük ticaret ortağı olmayı sürdürmektedir. Gümrük Birliği, doğrudan yabancı yatırımlar, teknoloji transferi, finansman imkanları ve araştırma-geliştirme ağları Türkiye ekonomisi açısından büyük önem taşımaktadır. Dolayısıyla Türkiye’nin Avrupa’dan tamamen bağımsız bir stratejik hat oluşturması kısa ve orta vadede gerçekçi görünmemektedir.
Avrupa’nın da Türkiye’ye İhtiyacı Var
Benzer şekilde Avrupa’nın da Türkiye olmaksızın tam anlamıyla bağımsız bir güvenlik mimarisi oluşturması mümkün görünmemektedir. Avrupa ülkeleri büyük savunma bütçelerine sahip olsalar da farklı ulusal öncelikler, parçalı karar alma mekanizmaları ve ortak savunma politikalarındaki uyumsuzluklar, kıtanın hareket kabiliyetini sınırlandırmaktadır. Türkiye ise daha hızlı karar alma süreçleri, operasyonel tecrübesi, dinamik savunma sanayii ve stratejik coğrafi konumuyla Avrupa’nın güvenlik denkleminde önemli bir tamamlayıcı unsur olmaya devam etmektedir. Bu nedenle Avrupa’nın Türkiye’yi tamamen dışlayan bir güvenlik ve savunma mimarisi kurması hem maliyetli hem de jeopolitik açıdan zor görünmektedir.
Sonuç
Erdoğan’ın “Avrupa’nın Türkiye’ye ihtiyacı daha fazla” söylemi, değişen uluslararası sistemin yarattığı yeni güç dengelerine işaret etmektedir. Gerçekten de son yıllarda Türkiye’nin jeopolitik, askeri ve enerji alanlarındaki ağırlığı artmış, Avrupa’nın güvenlik hesaplarında daha merkezi bir konuma yerleşmiştir. Türkiye ile Avrupa arasındaki ilişki artık tek taraflı bağımlılık değil, stratejik rekabet ve zorunlu iş birliğinin iç içe geçtiği karşılıklı bağımlılık modeline dönüşmektedir. Bu nedenle önümüzdeki dönemde taraflar arasında tam üyelik perspektifinden ziyade, savunma sanayii, enerji güvenliği, göç yönetimi, ulaştırma koridorları, teknoloji iş birlikleri ve bölgesel krizlerin yönetimi gibi alanlarda pragmatik ortaklıkların öne çıkması daha olası görünmektedir. Dolayısıyla yeni dönemin temel sorusu, Avrupa’nın mı Türkiye’ye yoksa Türkiye’nin mi Avrupa’ya daha fazla ihtiyaç duyduğu değil; değişen küresel dengeler içinde bu karşılıklı bağımlılığın hangi siyasi ve kurumsal çerçeveyle yönetileceğidir. Türk-Avrupa ilişkilerinin geleceğini belirleyecek temel unsur da büyük ölçüde bu yeni dengeyi kurabilme kapasitesi olacaktır.