Yedi soruda yanan ormanlık alanlara ne oluyor?

Türkiye’nin farklı bölgelerinde yaz aylarında ortaya çıkan yangınlar binlerce hektarlık ormanı kül etti. 2024 yazında Muğla, Antalya, Mersin ve İzmir’de çıkan yangınlar yüzlerce hektarlık alanları etkiledi; 2021 yılındaki mega yangınlarda kayıp 140 bin hektarı buldu. Her felaketin ardından ise tartışmalar alevleniyor: Yanmış alanlar gerçekten yeniden ormana mı dönüştürülüyor, yoksa oteller, konutlar, madenler ya da enerji tesisleri gibi kullanımlar için mi açılıyor?

Anayasa ve resmi kurumlar ne diyor? Anayasa’nın 169. maddesi açıkça belirtir: Yanan ormanlar aynı yerde yeniden orman olarak yetiştirilir ve başka bir amaçla kullanılamaz. Hukuken yanmış alanların imara veya madenciliğe açılması mümkün değildir. Orman Genel Müdürlüğü (OGM), büyük yangınların ardından yaptığı açıklamalarda yanmış alanların “orman statüsünü koruduğunu” ve “başka amaçla tahsis edilmediğini” vurgular. 2021 mega yangınlarından sonra kurum, yanmış alanlarda verilmiş tüm izinlerin iptal edildiğini duyurmuş; Bakanlık ise yanan alanların kısa sürede ağaçlandırılarak yeniden ormanlaştırılacağını bildirmişti.

Yanan alanlarda otel ya da konut yapılabiliyor mu? DW Türkçe ile konuşan Prof. Dr. Doğanay Tolunay’a göre, yanan ormanların otellere açıldığı iddiaları çoğu kez doğru değil. Turizmi Teşvik Kanunu ile bir alan turizm gelişim bölgesi ilan edilirse, yanmasına bakılmaksızın otel inşa edilebiliyor. Ancak Tolunay iki örnek üzerinde duruyor: Bodrum Güvercinlik Koyunda doğrudan yanmış bir alana otel inşa edildi; ancak burada izin zaten yangından önceden verilmişti ve bölge turizm bölgesi sayılmıştı. İzmir Bayraklı’da 2024 yangınlarından sonra 375 hektarlık bir alan Cumhurbaşkanlığı kararıyla orman sınırları dışına çıkarıldı; bu alanın süreçte 2020’de çıkış yaptığı, dava süreciyle usulün bozulduğu ve son yıllarda konut projelerinin ilerlediği belirtiliyor. Trabzon Sürmene örneğinde ise villalar yanmış orman üzerinde değil, yakınındaki tabiat parkı içinde konumlandı.

Orman statüsü yangınla mı kaybolur? Orman Kanunu’na göre, orman olarak tescil edilen araziler üzerindeki ağaçlar yansa veya kesilse dahi arazi orman olarak kabul edilir. Tolunay, “hatta maden, otel, havaalanı, yol, enerji tesisi için verilen izinler dahi orman statüsünü düşürmez” diyerek, bazı durumlarda izinlerin süresi dolduğunda OGM’ye devredilmesi gerektiğini hatırlatır. İstanbul Havalimanı örneğinde ise 49 yıllık izin süresinin 99 yıla kadar uzatılabileceği, ancak sonunda yasa değişmezse alanın OGM’ye geçmesi gerektiğini ifade eder. Ayrıca maden sahaları için yeniden ormanlaştırma zorunluluğu bulunuyor; fakat uygulamada şirketlerin bu yükümlülüğü yerine getirmediği belirtilir.

İzin süreçleri neden “yangından da beter”? Tolunay’a göre kamuoyu, yanmış ormanlara odaklansa da esas baskı izinlerden geliyor. 2012–2024 arasında Turizmi Teşvik Kanunu kapsamında 5 bin 189 hektar orman alanı tahsis edildi. Orman Kanunu’nun 16. maddesi ile madenlere, 17. maddesi ile de ormanlarda başka faaliyetlere izin verilebildiği belirtilir; yol, havaalanı, enerji tesisi, boru hattı, mezarlık, kampüs gibi yaklaşık 50 faaliyete izinler düşünülür. 2004–2024 döneminde yanan alanlar 351 bin hektar iken, aynı dönemde izin verilen alanlar 597 bin hektar olarak kayıtlara geçti; yani izin verilen alanlar, yanan alanların yaklaşık üçte ikisinden fazladır.

Yanmış alan ile turizme tahsis edilen alan arasındaki fark nedir? Tolunay’a göre Turizmi Teşvik Kanunu ile tüm ormanlar potansiyel olarak turizm gelişim bölgesi ilan edilme eğiliminde olsa da sınırlamalar vardır: İl genelindeki ormanların binde beşinden fazlası turizm amacıyla ayrılamaz. Antalya örneğinde en fazla 6 bin hektar bu şekilde tahsis edilebilir. Ancak yanmış alanlar Anayasa’nın 169. maddesi gereği turizme konu edilmemelidir. Yeniden ormanlaştırma tamamlandıktan sonra bu alanlar 10–15 yıl içinde yeniden turizm tahsisine açılabilir.

Madencilik yönetmelikleri nasıl değişti? Tolunay, Orman Kanunu’nun 16. madde uygulama yönetmeliğinin güncellendiğini hatırlatır. Önceki düzenlemede kıyıya 5 kilometre ve yerleşimlere 500 metre mesafedeki ormanlarda madencilik yasaktı; ancak şimdi bu kısıtlamalar kaldırıldı. Değişiklik Temmuz 2024’te Meclis’ten geçen torba kanunla ilişkilendirilir; bu durum madencilik ruhsatları için çok daha geniş sonuçlar doğurur. Sonuç olarak, tüm ormanlarda madencilik potansiyel olarak mümkün hale geldi ve yeniden ormanlaştırma tamamlandığında izin verilmesi de öngörülüyor.

Yanmış alanlar nasıl yeniden ormanlaştırılıyor? Tolunay, yanmış alanların aslında turizm ve madencilik için çıkarıldığı yönündeki düşüncenin, yangınların gerçek nedenlerini gözden kaçırdığını belirtiyor. Böyle bir algı, OGM üzerinde baskıya yol açarak toplu alanlarda dozerlerle hızlı yıkımlara neden olabiliyor. Ağır makineler toprağı erozyona açık hale getirirken, yanlış türlerin dikilmesi genetik çeşitliliği bozabilir. Yanmış ormanlar neredeyse tamamen yeniden ormanlaştırılamıyor; yalnızca bazı istisnai durumlarda yeniden ormanlaştırma çalışmalarına başlanabiliyor. 9,5 milyon hektarlık bozuk orman alanının imara açılmasının önünde ise yasal engel bulunmuyor. Tolunay, izinlerin yangınlar kadar önemli bir neden olduğunu ve orman yangınları konusundaki hassasiyetin asıl olarak izinlere yöneltilmesi gerektiğini vurguluyor.