Bursa’da Elektrik Tarihi Tarsus’ta Başladı

Türkiye’nin elektrikle tanışma süreci, Osmanlı döneminde Tarsus’ta kurulan küçük bir üretim düzeneğiyle başladı. Cumhuriyet döneminde santrallerin kurulması ve kentlerin şebekelere bağlanmasıyla bu yolculuk, ülkenin ekonomik ve toplumsal dönüşümünün önemli unsurlarından biri haline geldi.

Türkiye sınırları içindeki ilk elektrik üretimi, 15 Eylül 1902’de Tarsus’ta, Berdan Nehri üzerindeki Bentbaşı mevkisinde gerçekleştirildi. Bir su değirmenine kayışla bağlanan düzenek, kentin sokaklarını ve birkaç evi aydınlatabilecek ölçüde elektrik sağlıyordu.

İstanbul’un elektrik üretimine geçişi için ilk kapsamlı adımlar 1910’da atıldı. Bankaların desteğiyle 1911’de kurulan Osmanlı Anonim Elektrik Şirketi, elektrik üretimi için 50 yıllık imtiyaz aldı; hidroelektrik üretimine uygun bir kaynak bulunamayınca kömürle çalışan bir santral kurulması kararlaştırıldı.

Silahtarağa Elektrik Santrali, 11 Şubat 1914’te hizmete girdi. Elektrik önce tramvaylara, birkaç gün sonra da şehre verildi; yaklaşık 15 megavat gücündeki tesis, Osmanlı döneminin ilk kent ölçekli santrali oldu. 1914 yılı kayıtlarında santralin abone sayısı 2 bin 55 olarak yer aldı.

Cumhuriyet’in ilan edildiği 1923’te Türkiye’de 38 santral bulunuyor, toplam kurulu güç 32,8 megavata ulaşıyordu. Yıllık üretim 44,5 milyon kilovatsaat, kişi başına elektrik tüketimi ise yaklaşık 3 kilovatsaat düzeyindeydi.

Elektriğin ülke genelinde yaygınlaştırılması, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kalkınma hedefleri arasına girdi. 1925’te Adana, Artvin, İnebolu, Akşehir, Mersin ve Trabzon’un da aralarında bulunduğu kentlerde elektrik kullanılmaya başlandı. 1926’da Aksaray, Ayvalık, Bursa, İzmit, Konya, Kütahya, Malatya ve Sivas da elektrik hizmetine kavuştu.

Ankara’nın ilk elektrik santrali, 1925’te Bentderesi’nde 35 kilovatlık doğru akım dinamosuyla kuruldu. Üretilen elektrik başlangıçta belediye binası ve birkaç evde kullanıldı. Başkentte üretim 1929’da 4,34 milyon kilovatsaatken 1931’de 6,07 milyon kilovatsaate yükseldi; aynı dönemde abone sayısı 2 bin 709’dan 4 bin 766’ya çıktı.

İstanbul Bilgi Üniversitesi santralistanbul Enerji Müzesi Müdürü Amed Gökçen, Silahtarağa’nın şehrin gelişiminde belirleyici rol oynadığını anlattı. Elektriğin İstanbul’a gelişinin yalnızca teknolojik bir yenilik olmadığını belirten Gökçen, “İstanbul’da elektriğin gelmesi sadece bir teknolojik gelişme olarak değil, şehrin altyapısının, üst yapısının, mimarisinin, şehre gelip giden insanların, şehirde çalışan kitlenin bir bütün olarak değişimini doğurdu.” dedi.

Gökçen, Silahtarağa’nın işlevinin sokakları aydınlatmanın ötesine geçtiğini vurgulayarak, “En başından beri bu fabrikanın uluslararası sermayeyi buraya çekebilmesi, teknolojik altyapıları buraya dönüştürebilmesi, Osmanlı’nın Avrupa’da geç kalınmış teknolojik yapılara, ev aletlerine ve cihazlarına ulaşabilmesi ve daha da önemlisi bunun sadece devlete değil vatandaşa da verilebilmesi üzerine dev bir politik altyapısı var.” ifadelerini kullandı.