Nöbetçi Eczaneler
Mitokondriler uzun yıllar boyunca sadece “hücrenin enerji santrali” olarak tanımlandı. Oysa son araştırmalar, bu küçük organellerin yalnızca enerji üretmekten ibaret olmadığını, aynı zamanda hücreyi koruyan ve hatta iyileştiren bir güç olabileceğini gösteriyor. Harvard Tıp Fakültesi’nden cerrah James Donald McCully, geliştirdiği mitokondri nakli yöntemiyle kalp ameliyatı geçiren bebeklerin yaşam şansını katladı.
Bu yazıda, mitokondri naklinin ne olduğunu, nasıl yapıldığını, hangi hastalıklarda umut ışığı sunduğunu ve gelecekte tıpta nasıl devrim yaratabileceğini ayrıntılı olarak inceleyeceğiz.
Biyoloji derslerinden hatırlarsınız: Mitokondriler hücrenin “enerji santrali” olarak bilinir. Ancak Harvard Tıp Fakültesi’nden kalp cerrahı ve araştırmacı James Donald McCully, bu mikroskobik organelin bundan çok daha fazlasını yapabileceğini düşünüyor.
Kalpleri Kurtaran Mitokondri Nakli
McCully, yaklaşık yirmi yıldır “mitokondri nakli” yöntemini geliştiriyor. Sağlıklı kas dokusundan alınan mitokondriler, ameliyat sırasında hasar gören kalplere enjekte ediliyor. Bu yöntem özellikle yeni doğan bebeklerde kan akışının durduğu kalp ameliyatlarında kullanılıyor. Normalde hayatta kalma oranı %10 civarındayken, McCully’nin uyguladığı nakillerle tedavi edilen 17 bebekten 13’ü hayatta kaldı.
Şans Eseri Keşiften Yeni Umutlara
2007’de başlayan araştırmalar, bir laboratuvar deneyinde tesadüfen ivme kazandı. McCully, domuz kalbinde ani gelişen ritim bozukluğunu yeni izole ettiği mitokondrilerle tedavi etmeyi denedi. Kalbin fonksiyonları kısa sürede toparlandı. Bu keşif, yöntemin insanlar için de uygulanabilir olabileceğini gösterdi.
Bugün mitokondri izolasyonu çok daha hızlı yapılabiliyor. Artık bir silgi büyüklüğündeki dokudan 20 dakikada saf mitokondri elde edilebiliyor ve işlem hastanın başucunda tamamlanıyor.
Hücre İçinde Koruyucu Rol
Bilim insanları hâlâ kesin mekanizmayı çözmüş değil. Ancak nakledilen mitokondrilerin hücre içine girerek mevcut mitokondrilerle birleştiği, hücreye kendini yok etmemesi ve normal fonksiyonlarını sürdürmesi için sinyaller gönderdiği düşünülüyor.
Bu özellik, gelecekte cerrahların operasyonlardan önce bile mitokondri nakli yaparak doku kaybını önleyebileceği anlamına geliyor.
Alzheimer, Parkinson ve Daha Fazlası
McCully ve ekibi, mitokondri nakillerinin sadece kalpte değil, beyin ve omurilik yaralanmalarında da işe yarayıp yaramayacağını araştırıyor. Fon desteğiyle yürütülen projelerde, Alzheimer, Parkinson, diyabet, kanser ve yaşlanmayla ilişkili metabolik bozukluklarda mitokondrilerin tedavi edici gücü inceleniyor.
Harvard’da yüksek lisans öğrencisi Fernando Rubio-Mijangos da mitokondri nakillerini göz hücrelerinde denedi. Çalışmalar, retinada hücre ölümünü engellediğini, bağışıklık sistemini aşırı tepki vermekten koruduğunu ve inflamasyonu azalttığını gösterdi.
Rubio-Mijangos bu deneyimler sonrası şu yorumu yapıyor:
“Biz hep hücrenin beyni çekirdek sanıyorduk ama bence asıl beyin mitokondri.”
Ona göre mitokondrilere artık sadece “enerji santrali” değil, “hücrenin koruyucusu” demek gerekiyor.