Asırlar evvel inşa edilen sütunceler hâlâ ayakta, görenler hayran kalıyor

Diyarbakır’da İslam aleminin 5’inci Haremi Şerifi olarak kabul edilen tarihi Ulucami’nin bitişiğinde bulunan Mesudiye Medresesi’nde mekanik ve sibernetik bilimin babası olarak kabul edilen İsmail Ebül İz bin Rezzaz (El-Cezeri) tarafından yapılan ve dönebilen iki sütunce hala ayakta. Dicle Üniversitesi Eğitim Fakültesi Tedrisat Üyesi ve İç Kale (Amida Höyük) Artuklu Sarayı Kazı Başkanı Prof. Dr. İrfan Yıldız, 1198 yılında imalatına başlanan ve 1223 yılında tamamlanan Mesudiye Medresesi’ndeki bu dönen sütuncelerin o periyot İslam medeniyetinin geldiği noktaya işaret ettiğini söyledi. Kelam konusu dönen sütuncelerin mümkün bir zelzele yahut mimari yapıda meydana gelebilecek kaymalara karşı haber vermesi için yapıldığını tabir eden Prof. Dr. Yıldız, sütuncelerden birinin 1975 Lice zelzelesinden ötürü kısmen hasar gördüğünü kaydetti. Prof. Dr. Yıldız, şöyle konuştu:

“Diyarbakır Mesudiye Medresesi, Diyarbakır’ın birinci üniversitelerinden biridir. Artuklu devrinde 1198 yılında imalatına başlanmış, Nasrettin Mahmut devrinde devam etmiş, Mesut devrinde tamamlanmıştır. Diyarbakır’da mollalık unvanının verildiği tek medresedir. Diyarbakır Mesudiye Medresesi günümüzde yazma ürünleri müzesi olarak kullanılmaktadır. Medrese, Anadolu’nun kıymetli medreselerinden biridir. Lakin mimari özelliklerinin yanında mahsusen avludaki mihrabın iki yanında mahal alan ve dönen sütunce olarak isimlendirdiğimiz sütunceleriye kıymetlidir. Bu sütunceler muhtemelen ünlü İslam alımı ve medresenin inşa edildiği periyotta Diyarbakır’da yaşayan El- Cezeri tarafından yapılmıştır. El- Cezeri şu anda kazısına devam ettiğimiz Diyarbakır İçkale Artuklu Sarayında 25 sene yaşamıştır.

Sütuncelerin özellikleri nelerdir. Sütuncelerin en kıymetli özellikleri yapıda rastgele bir kayma olduğu zaman, bir zelzeleden ötürü yahut diğer bir nedenden ötürü bir kayma olduğu zaman bunu haber veriyor olmalarıdır. Soldaki sütunceye baktığımız zaman, dönüyor, rastgele bir zahmet yok. Bu sütunceler yaklaşık 797 yıldır dönmeye devam ediyor. Lakin sağdaki sütunceye baktığımız zaman, sağdaki sütuncede bir mesele olduğunu, âlâ dönmediğini görüyoruz. Diyarbakır’daki yaşlılardan öğrendiğimize nazaran 1975 Lice sarsıntısından sonra, yapıda bir hasar meydana geldiğinden ötürü, o günden beri bu sağdaki sütunce yeterli dönmüyor. Olağan bu türlü bir sistemin o periyotta yapılmış olması aslında İslam medeniyetinin teknik açıdan ulaştığı seviyeyi göstermesi bakımından değerlidir. O da münhasıran El- Cezeri üzere bir bilim adamının sibernetik babası olan bir bilim adamının Diyarbakır’da yaşamış olmasından kaynaklanıyor. Muhtemelen onun uyguladığı bir sistemdir. Kendisinin zati Ulu cami avlusunda da güneş saati bulunmaktadır.”